«حبیب چینی» در ادامه یادداشتهای خود با موضوع «نهضت نوسازی را آغاز کنیم» در شماره ۱۱ دی ۱۳۴۶ روزنامه «اطلاعات» نوشت: سخن بر سر این بود که برای تأمین مسکن افراد بیخانه، ملی کردن اراضی شهرها و حومه ضرورت دارد. هنوز نتایج کشوری آمارگیری نفوس که در سال گذشته صورت گرفت منتشر نشده، ولی آنچه منتشر شده است حاوی اطلاعات بسیار ارزشمندی است. ما در این بحث به پارهای از ارقام مربوط به شهر و شهرستان تهران اشاره میکنیم و این امر به علت رجحانی است که برای تهران قائلیم؛ زیرا تهران تنها یک نمونه است و از آن جهت که حدود یک هشتم جمعیت ایران را در بر میگیرد، اهمیت دارد. سایر شهرها را نیز میتوان بر همین قیاس مقایسه کرد.
نخستین نتیجهای که از آمارهای سرشماری نفوس و مسکن در تهران و طبیعتا در سراسر کشور به دست میآید، این است که هیچگونه استانداردی برای زندگی مردم تعیین نشده و حداقلهای قابل قبولی در نظر گرفته نشده است. بهطور متوسط، ۳۹/۷ درصد خانوادههای شهرستان تهران در یک اتاق زندگی میکنند؛ یعنی در هر یک از این اتاقها بین ۴ تا ۵ نفر زندگی میکنند. این نسبت برای شهر تهران نیز برقرار است. بنابراین کمبود مسکن در تهران و طبیعتا در سایر شهرها به وضوح به چشم میخورد. تصور این که حدود ۱۱۰ هزار نفر از مردم شهرستان تهران در وضعیتی زندگی میکنند که هر چهار یا پنج نفر (بهطور متوسط ۴/۷ نفر) در یک اتاق زندگی میکنند، دشوار است.
یکی از اهداف بزرگ انقلاب سفید ایران این است که سطح زندگی مردم ایران را به پای پیشرفتهترین کشورهای جهان برساند و طبیعتا در آن صورت نمیتوان راضی بود که در هر اتاق بین ۴ تا ۵ نفر زندگی کنند.
از طرف دیگر، جمعیت شهرها روزبهروز بیشتر میشود. ظرف ده سال گذشته، جمعیت شهر تهران از یک میلیون و ۵۱۲ هزار نفر به دو میلیون و ۷۲۰ هزار نفر افزایش یافته است؛ یعنی در این مدت، جمعیت تهران ۷۹/۹ درصد بیشتر شده است. از آن جا که این سالها با توسعه اقتصادی همراه بوده، فعالیتهای ساختمانی در سراسر کشور و از جمله تهران توسعه یافته است، معهذا توسعه فعالیتهای ساختمانی با توسعه جمعیت همگام نبوده است.
مثلا در حالی که در ده سال اخیر جمعیت شهر تهران نزدیک به ۸۰ درصد افزایش یافته، تعداد واحدهای مسکونی فقط ۶۰ درصد افزایش داشته است. تردیدی نیست که جمعیت تهران و سایر شهرهای کشور در سالهای آینده همچنان رو به توسعه خواهد بود و شاید نسبت افزایش جمعیت نیز سریعتر شود. اگر افزایش واحدهای مسکونی به نسبت کنونی صورت گیرد، هر سال مشکل مسکن در تهران و سایر شهرها عمیقتر خواهد شد و طبیعی است که در این میان، مسئله زمین بزرگترین مشکل خواهد بود؛ زیرا مصالح ساختمانی را میتوان افزایش داد، ولی به قول یکی از زمینخواران معروف، زمین را نمیتوان از آمریکا و انگلستان وارد کرد. زمین محدود است و توسعه شهر در حومه کنونی خود سبب خواهد شد که اراضی کمارزش کنونی دائما قیمتهای سرسامآور پیدا کند و عدهای به قیمت توسعه شهرنشینی که از خصوصیات توسعه صنعتی و اقتصادی ایران خواهد بود، درآمدهای کار نکرده بیحسابی انباشته کنند.
راه چاره این است که دولت یکباره کلیه اراضی شهرها و حومهها را ملی کند و سودی را که به ملت تعلق دارد به ملت برگرداند. از طرف دیگر، با این توسعه سریع شهرنشینی، تلف کردن حتی یک وجب زمین مطلقا صحیح نیست. به همین جهت، ملی کردن اراضی شهری تنها راه غلبه بر مشکل مسکن است.
با این ترتیب، در زمینههایی که هنوز ساختمانسازی نشده، بنا بر استاندارد صحیح و قابل قبول، منازل مسکونی و محلهای کار و کارخانهها و مؤسسات صنعتی و بازرگانی ساخته خواهد شد. دولت زمین را اجاره میدهد (البته با قیمت نازل)، نقشه ساختمان را هم تصویب میکند و بخش خصوصی کار خود را مطلقا طبق همان نقشه و مشخصات دنبال میکند. بهعلاوه، دولت میتواند رأساً برای خانوادههای کمدرآمد خانه بسازد.
وضع مسکن امروز به صورتی درآمده است که حتی طبقات حقوقبگیر و متوسط، قادر به تهیه مسکن نیستند.
برای مثال در شهرستان تهران، ۲۵/۵ درصد ساکنان کارمند دولت و ۴۹/۹ درصد مزد و حقوقبگیر هستند. یعنی جمعاً ۷۵/۴ درصد ساکنان شهرستان تهران از دستگاه دولت یا بخش خصوصی حقوق و مزد دریافت میکنند. اگر حد متوسط حقوق دریافتی آن ها را ماهانه ۶ هزار ریال فرض کنیم که در عمل کمتر از این مبلغ است و فرض کنیم همه دریافتی خود را پسانداز کنند، برای خرید یک خانه سه یا چهار اتاقه در حاشیه شهر که حداقل یکصد هزار تومان قیمت دارد، پس از شانزده سال موفق خواهند شد. البته میدانیم که نمیتوان همه دریافتی را پسانداز کرد. گروههایی هستند که با ۵ یا ۶ نفر عائله، تمام درآمد آن ها در ماه از سه هزار ریال تجاوز نمیکند و با این ترتیب، خرید خانه برای طبقه فقیر و متوسط عملا غیرممکن شده و روزبهروز هم مشکلتر میشود.
علت اصلی هم قیمت زمین است و ملی کردن زمین و اجاره دادن آن به متقاضیان – بهصورتی که ایجاد انحصارهای خصوصی تازهای نکند و مانع شود که سودجویان از معاملات زمین منفعت ببرند– و در عین حال برای مسکن استاندارد قابل قبول ایجاد کند و از اتلاف زمین جلوگیری کند، راه حل و تنها راه غلبه بر این مشکل است.
منبع:
اطلاعات، ۱۱ دی ۱۳۴۶، ص ۸
