اینجا تهران است، صدای انقلاب/ از استعفای فرماندهان نیروهای سه گانه ارتش تا سقوط پادگان ها و آزادی زندان ها! 

حکومت نظامی و هشدار امام 

22بهمن ماه در حالی شروع شد که فرمانداری نظامی تهران از ساعت 4بعد از ظهر روز 21بهمن با اعلام مقررات منع آمد و شد فضای رعب و وحشت را به وجود آورده بود . در ساعت 2 بعدازظهر 21 بهمن، از رادیو اعلامیه فرمانداری نظامی تهران پخش شد. فرمانداری نظامی با ریاست سپهبد رحیمی در این اعلامیه ساعات منع عبور و مرور را از ساعت 30/16 تا 5 بامداد اعلام کرد و در اعلامیه بعد این زمان تا 12 ظهر 22 بهمن تمدید گردید.[1]

با این وجود امام خمینی در یک پیام اعلامیه حکومت نظامی را خدعه و خلاف شرع خوانده و تاکید می کنند که مردم به مقررات منع عبور و مرور توجه نکنند .  امام در این اطلاعیه به مسئولان کشتارهای اخیر هشدار می دهند که اگر جلوی تعدیات و وحشیگری ها گرفته نشود دستور جهاد خواهند داد.

در بخشی از این پیام آمده است: من با آن که هنوز دستور جهاد مقدس نداده ام، و نیز مایلم تا مسالمت حفظ و قضایا‏‎ ‎‏موافق آرای ملت و موازین قانون عمل شود لکن نمی توانم تحمل این وحشیگریها را‏‎ ‎‏بکنم؛ و اخطار می کنم که اگر دست از این برادرکشی برندارند و لشکر گارد به محل‏‎ ‎‏خودش برنگردد و از طرف مقامات ارتشی از این تعدیات جلوگیری نشود، تصمیم آخر‏‎ ‎‏خود را به امید خدا می گیرم و مسئولیت آن با متجاسرین‏‎[1]‎‏ و متجاوزین است. من از مردم‏‎ ‎‏شجاع تهران می خواهم در صورتی که قوای متجاوز عقب نشینی کردند، با حفظ آمادگی‏‎ ‎‏و هوشیاری از خدعۀ دشمن، آرامش و نظم را حفظ کنند ولی مجهز و مهیا برای دفاع از‏ اسلام و نوامیس مسلمین باشند. اعلامیۀ امروز حکومت نظامی، خدعه و خلاف شرع‏‎ ‎‏است و مردم به هیچ وجه به آن اعتنا نکنند.‏ [2]

این اعلامیه سرنوشت روز 22بهمن را رقم میزند .

بیطرفی ارتش و بیانیه امام

صبح 22 بهمن 1357 فرماندهان ارتش آماده می‌شوند تا در جلسه شورای عالی ارتش در ستاد کل بزرگ ارتشتاران حاضر شوند. در ساعت 30/1 تعدادی از فرماندهان،‌معاونین، رؤسا و مسئولان سازمان‌های ارتش در این جلسه حضور پیدا کردند. مهمترین این افراد عبارت بودند از: عباس قره‌باغی، جعفر شفقت، حسین فردوست، هوشنگ حاتم، ناصر مقدم، احمدعلی محققی، امیرحسین ربیعی، کمال حبیب‌اللهی و عبدالعلی بدره‌ای.

جلسه با سخنان ارتشبد قره‌باغی آغاز شد که طی آن به تشریح وضعیت نیروهای ارتش و مشکلات آنها پرداخت.

عبدالعلی بدره‌ای فرمانده نیروی زمینی از کمبود نیروهای تحت امرش برای کمک به فرمانداری نظامی و جلوگیری از ورود گردان پیاده لشگر قزوین پرده برداشت. آنچه در این جلسه گفته شد، همه حکایت از ناتوانی ارتش در برابر انقلاب داشت سپهبد حاتم خطاب به فرماندهان ارتش گفت:

به طوری که تیمساران ملاحظه می‌کنید، با توجه به آخرین وضعیت خصوصی یگانها که فرماندهان نیرو تشریح کردند،‌به عللی که همه می‌دانیم، ارتش در موقعیت خاصی قرار گرفته است که نیروها بنا به اظهار فرماندهانشان قادر به انجام علمی نمی‌باشند. از طرف دیگر اعلیحضرت رفته‌اند و بنا به اظهار نخست‌وزیر، مراجعه نمی‌کنند. ماه‌ها است که امور کشور تعطیل است. آیت‌الله خمینی خواهان جمهوری اسلامی است. تمام ملت ایران هم عملا در این مدت نشان داده‌اند که پشتیبان و خواستار جمهوری اسلامی هستند. بختیار هم با توجه به اظهاراتش در مجلس و همچنین در مصاحبه‌هایش می‌خواهد جمهوری اعلان کند ولی طرفدار در بین مردم ندارد، پیشنهاد من این است که در این مناقشه سیاسی ارتش خود را کنار کشیده و مداخله ننماید.

در ساعت یک بعدازظهر اعلامیه ارتش مبنی بر بی‌طرفی از رادیو پخش شد. شورای عالی ارتش در این اعلامیه از سربازان خواست تا به پادگان‌ها باز گردند [3]

فرماندهان‌ نظامی نیز‌ بعد از گزارش‌ وضعیت‌ به‌ این‌ نتیجه‌ می رسند که‌ استقامت‌ بیهوده‌است‌ و ارتش‌ باید اعلام‌ بی‌طرفی‌ کند. متن‌ اعلامیه‌، بی‌طرفی‌ ارتش‌ به‌ این‌ شرح‌ از اخبارساعت‌ 13 و سپس‌ 14 رادیو[4] منتشر می شود :

«ارتش‌ ایران‌ وظیفه‌ی‌ دفاع‌ از استقلال‌ و تمامیت‌ کشور عزیز ایران‌ را داشته‌ وتاکنون‌ در آشوب‌های‌ داخلی‌ سعی‌ نموده‌ است‌ با پشتیبانی‌ از دولت‌های‌ قانونی‌این‌ وظیفه‌ را به‌ نحو احسن‌ انجام‌ دهد. با توجه‌ به‌ تحولات‌ اخیر کشور، شورای‌عالی‌ ارتش‌ در ساعت‌ 30/10 تشکیل‌ و به‌ اتفاِ آراء تصمیم‌ گرفته‌ شد که‌ برای‌جلوگیری‌ از هرج‌ و مرج‌ و خون‌ریزی‌ بیشتر بی‌طرفی‌ خود را در مناقشات‌سیاسی‌ فعلی‌ اعلام‌ و به‌ یگان‌های‌ نظامی‌ دستور داده‌ شده‌ که‌ به‌ پادگان‌های‌ خودمراجعه‌ نمایند. ارتش‌ ایران‌ همیشه‌ پشتیبان‌ ملت‌ شریف‌ و نجیب‌ و وطن‌پرست‌ایران‌ بود و خواهد بود و از خواسته‌های‌ ملّت‌ شریف‌ با تمام‌ قدرت‌ پشتیبانی‌می‌نماید.»[5]

فرمانداری نظامی تهران نیز طی اعلامیه شماره 43از نظامیان می خواهد به پادگان ها برگردند . در این اعلامیه آتش سوزی ها ، تخریب ها و نیز تیر اندازی های صورت گرفته به سوی مردم به عوامل خارجی آموزش دیده نسبت داده شد . [6]

امام خمینی نیز با اطلاع از عقب نشینی ارتش بیانیه بسیار مهمی صادر کرده و نکاتی را به ارتش و ملت تذکر می دهند :

ملت عزیز و شجاع با كمال مراقبت از اوضاع و در عین حفظ آمادگي براي دفاع احتمالي، در صورتي كه نیروي ارتش به پادگانهاي خود رفته‎اند، آرامش و نظم را حفظ نمایند.
اگر اخلالگران بخواهند با آتش‎سوزي و خرابكاري فاجعه به بار آورند، آنان را به وظیفۀ شرعي و انساني‎شان آگاه گردانند و نگذارند این قبیل كارها موجب هتك حرمت ملت شود.
به سفارتخانه‎ها حمله نكنند. و اگر خداي نخواسته ارتش باز به میدان آمد، واجب است آنان را با شدیدترین وجه دفع كرده با تمام نیرو و قدرت از خود دفاع نمایند.
به امراي ارتش اعلام مي‎كنم كه در صورت جلوگیري از تجاوز ارتش و پیوستن آنان به ملت و دولت قانوني ملي اسلامي، ما آنان را از ملت و ملت را از آنان مي‎دانیم و مانند برادران با آنان رفتار مي‎نماییم.[7]

هشدار امام  به مردم مبنی بر اینکه به سفارتخانه ها حمله نکنند ، نشان از نگرانی ایشان داشت ، عصر امروز تعدادی با هجوم به سفارت انگلیس و خلع سلاح ماموران محافظ وارد محل سفارت شدند. [8]رهبر انقلاب تلاش دارد با کمک مردم از ایجاد جو هرج و مرج جلوگیری کند .

استفتاء از امام

امام در این روز به استفتای تعدادی از ارتشیان ، نیروهای نظامی و انتظامی پاسخ می دهند . آنها از امام پرسیده اند :

همۀ افراد ارتش در موقع اخذ سردوشي یا اخذ درجه، در مورد حفظ تاج و تخت رژیم سلطنتي، به خداوند و قرآن كریم قسم یاد مي‎كنند؛ مستدعي است نظر و فتواي خودتان را در مسئلۀ عدول از این قسم و پیوستن به نهضت عظیم اسلامي بیان فرمایید.

و امام اینگونه پاسخ می دهند : قسم براي حفظ قدرت طاغوتي صحیح نیست و مخالفت با آن واجب است؛ و كساني كه این نحو قسم خورده‎اند باید بر خلاف آن عمل كنند. والسلام علیكم و رحمة‎اللّه‎ و بركاته.[9]

استعفای فرماندهان نیروهای سه گانه ارتش

فرماندهان نيروهاي سه گانه ارتش با حضور در خدمت امام خميني، استعفاي خود را تقدیم کرده و گروه های مسلح نیز با مراجعه به منزل امام پشتيباني خود را از انقلاب اعلام می کنند . [10]

سقوط پادگان ها و آزادی زندان ها

در این روز به ترتیب زندان اوین، ساواک، سلطنت آباد، مجلسین سنا و شورای ملی، شهربانی، ژاندارمری و ساختمان زندان کمیته مشترک به تصرف مردم در آمد. در تسخیر شهربانی سپهبد رحیمی فرماندار نظامی تهران توسط مردم دستگیر شد . پادگان باغشاه و دانشکده افسری، دبیرستان نظام، زندان جمشیدیه، پادگان عشرت آباد و پادگان عباس آباد یکی پس از دیگری تسلیم شدند و آخرین مرکزی که به تصرف درآمد رادیو و تلویزیون بود.

از ساعت 3بعد از ظهر هجوم مردم برای تصرف پادگان جمشیدیه آغاز می شود و سرانجام پس از چندین ساعت نبرد مسلحانه این پادگان به تصرف مردم در می آید . در جریان تصرف پادگان جمشیدیه نعمت الله نصیری رئیس سابق ساواک دستگیر می شود .  مردم او را به کمیته امام خمینی منتقل می کنند . [11]

در جریان حمله به این پادگان گروهی از وزرا و مقامات رژیم سابق نیز که زندانی بودند بمجرد حمله مردم درصدد فرار بودند که توسط مردم دستگیر و به کمیته امام خمینی تسلیم می شوند . [12]

مقارن ساعت چهار و سی دقیقه نیز مردم با حمله با باشگاه افسران پس از چند ساعت درگیری آنجا را نیز به تصرف در می آورند . پس از تصرف باشگاه افسران مردم به ستاد ارتش در نزدیکی این باشگاه هجوم برده و آنجا را نیز تصرف می کنند . مردم سربازان داخل ستاد ارتش را به بیمارستان شرکت نفت منتقل کرده و پس از دادن لباس شخصی و مبالغی پول آنان را راهی شهرهایشان کردند .

مردم همچنین با هجوم به زندان قصر آنجا را نیز تصرف و زندانیان را آزاد کردند . 3500زندانی قزلحصار کرج نیز بعد از ظهر امروز با شکستن درهای زندان خود را آزاد کردند .

ساختمان کمیته مرکز عملیاتی ساواک و مرکز شهربانی نیز بدنبال یک نبرد 4ساعته به تصرف مردم در آمد و گروهی از کارکنان آن دستگیر شدند .

پادگان عباس آباد نیز بعد از ظهر امروز بدون مقاومت تسلیم انقلابیون می شود و مردم صدها قبضه اسلحه موجود در این پادگان را به غنیمت می گیرند .

مقبره رضا شاه در شهر ری نیز به دنبال 6ساعت زد و خورد مسلحانه و بهای 26کشته و 50مجروح تحویل کمیته انقلاب می شود. [13]

استعفای نمایندگان و تصرف مجلس توسط مردم

لایحه انحلال سازمان اطلاعات و امنیت کشور ساواک و لایحه نحوه تعقیب نخست وزیر و وزیران و طرز تشکیل هیئت منصفه از تصویب نهایی مجلسین گذشت و برای اجرا به دولت ابلاغ شد . این دو لایحه از سوی بختیار تقدیم مجلس شورای ملی شده بود . بختیار هنگام طرح لوایح مذکور در جلسه حضور داشت[14]

شاید این آخرین مصوبه مجلس شورای ملی بود چرا که پس از این مصوبه دکتر جواد سعید رئیس مجلس شورای ملی اعلام کرد اکثریت قاطع نمایندگان مجلس شورای ملی همبستگی خود را با انقلاب عظیم ایران به رهبری امام خمینی ابراز داشته اند .

از سوی دیگر در این روز نمایندگان مجلس شورای ملی به سفارش جواد سعید رئیس مجلس به طور دسته‌جمعی استعفا دادند[15]

گروهی از رزمندگان که برای در اختیار گرفتن مجلس شورای ملی بطرف بهارستان حرکت کرده بودند با مقاومت شدید گارد مجلس روبرو شدند ولی این مقاومت نیز پس از یک ساعت تیراندازی از سوی طرفین شکسته شد ، عده ای از مهاجمان که قصد داشتند کتابخانه مجلس را به آتش بکشند با هوشیاری مردم و تعدادی از خبرنگاران و نویسندگان که در محل حضور داشتند در این کار خود ناکام ماندند . [16]

بختیار : اوضاع از دست آیت الله خمینی خارج شده است

در حالی که اوضاع برای حکومت اصلا مناسب نیست و نیروهای نظامی از روزهای گذشته به انقلاب پیوسته اند و ارتش نیز روز22بهمن اعلام بیطرفی می کند بختیار می گوید اوضاع از دست آیت الله خمینی خارج شده [17]و در صورتی که وی استعفا دهد در کشور کودتا خواهد شد . [18]

با این وجود تلاش برخي از دوستان بختيار و نيز نزديکان مهندس بازرگان نتیجه می دهد و بنا می شود جلسه‌اي با حضور بازرگان، بختيار و قره‌باغي تشکيل گردد. عباس اميرانتظام درباره اين جلسه مي‌گويد: قبل از جلسه، بختيار به من تلفن زد و گفت استعفاي خود را در جلسه تسليم خواهد کرد. ولی وی در این جلسه حاضر نشده و تنها استعفا نامه خود را می فرستد .

رادیو عصر امروز اعلام می کند بختیار بعد از اعلام استعفا خود کشی کرده است ولی این شایعه توسط مهندس بازرگان تکذیب می شود . [19]

اینجا تهران است ، صدای انقلاب 

انقلاب به لحظات حساس خود می رسد، با تصرف رادیو و تلویزیون دیگر امیدی به بقای رژیم 2500ساله نیست .

بالاخره ساعت موعود فرا می رسد ، رادیو تهران که از ساعت 11 ظهر 22 بهمن در محاصره نیروهای مردمی قرار داشت،‌در ساعت 2 بعدازظهر کاملا در اختیار آنان قرار گرفت .[20] آیت الله محلاتی نخستین بیانیه انقلاب را قرائت می کند.

«توجه بفرمائید، توجه بفرمایید. اینجا تهران صدای راستین ملت ایران، صدای انقلاب است»[21]

امام : مردم با دولت موقت همکاری کنند / آرامش خود را حفظ کنید

با سقوط رژیم شاهنشاهی هر آن احتمال می رود که عده ای با سوء استفاده از اوضاع به وجود آمده به خرابکاری بپردازند ، امام که هنوز پیروزی را کامل نمی داند و احتمال می دهد عده ای با نفوذ در صفوف ملت دست به خرابکاری بزنند بیانیه دیگری را صادر می کنند .

در بخشی از این بیانیه که در ساعت5:45از رادیو پخش می شود[22] آمده است «شما در جریان مبارزات گذشته، رشد اسلامي و انقلابي خود را آشكار كرده‎اید؛ و اكنون بیش از پیش لازم است این رشد را به جهانیان نشان دهید تا جهانیان بدانند مردم مسلمان ایران مي‎توانند بدون قیمومت این و آن، راه سعادت خود را انتخاب نمایند. لهذا از شما مي‎خواهم كه اولاً مانع آشوب و هرج و مرج بشوید و نگذارید آشوبگران مغرض به عملیاتي از قبیل غارت، آتش‎سوزي، مجازات متهمان و از بین بردن آثار علمي و فني و صنعتي و هنري و اتلاف اموال عمومي و خصوصي دست بزنند. دشمن براي خراب كردن چهرۀ نهضت از طریق نفوذ دادن افراد مفسد و مغرض در میان تودۀ مسلمان دست به چنین كارها مي‎زند تا نهضت ما را ارتجاعي و وحشیانه قلمداد نماید. من اكیداً اعلام مي‎كنم كه هركس دست به چنین عملیاتي بزند، از جامعۀ انقلابي ملت مطرود و در پیشگاه خداوند متعال مسئول است.»

امام در بخش دیگری از بیانیه خود اطاعت از دستورات رهبری و دولت موقت را رمز پیروزی دانسته و از مردم می خواهند «دشمنانی که اسیر گرفته شده اند» را مورد خشونت و آزار قرار ندهند .

رهبر انقلاب در پایان بیانیه خود از مردم می خواهند كه با دولت موقت انقلاب اسلامي كه وارث یك سلسله خرابیهاي دولتهاي فاسد گذشته است همكاري کنند . [23]

مهندس بازرگان طي يک نطق تلويزيوني، ضمن تشکر از آحاد مختلف مردم و خصوصا از اعلام بيطرفي ارتش در مسائل سياسي گفت: تيمسار قره‌باغي[24] در ملاقات حضوري، همکاري خود را با دولت موقت اينجانب اظهار نموده است.[25]

بازار داغ شایعات

ساعت نه و سی دقیقه بعد از ظهر شایعه ای منتشر می شود که قسمتی از آب لوله کشی تهران بخصوص مناطق تهرانپارس و نارمک آلوده شده است ، تعدادی از مردم نیز با تلقین این موضوع به خود که از آب آلوده مصرف کرده اند با اورژانس تماس می گیرند ولی مشخص می شود که آب آلوده نیست[26] ، در شرایط بحرانی که نظام شاهنشاهی ساقط شده است لحظه به لحظه بر دامنه شایعات افزوده می شود و این خود کار را بر مسئولان دولت موقت سخت کرده است .

پیام های تبریک از دور و نزدیک …

از سوي حضرات آيات مرعشي نجفي و شيرازي، اعلاميه‌هاي جداگانه‌اي خطاب به ملت ايران منتشر گرديد و پيروزي انقلاب اسلامي تبريک گفته شد.

آیت الله شریعتمداری نیز با انتشار بیانیه ای پیروزی انقلاب را تبریک گفته و از امرای ارتش که به خواست مراجع تقلید گوش کرده و به ملت پیوسته اند تشکر می کند .[27]

یاسر عرفات نیز به مناسبت پیروزی انقلاب اسلامی طی تماس تلفنی با امام خمینی این پیروزی را به امام و ملت ایران تبریک گفت . [28]

طبق آنچه که در روزنامه‌ها اعلام شد در حوادث روزهای 21 و 22 بهمن 654 نفر شهید و هزاران نفر مجروح شدند. [29]

[1] اطلاعات، 22بهمن 1357، صفحه 2

[2] صحیفه امام ، جلد 6 ، صص 122-121

[3] غلامرضا نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران، رسا، تهران 1373، ج 2، ص 392-387.

[4] آخرین تصمیم سران ارتش شاهنشاهی در صبح 22بهمن 57 ، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 21بهمن 1386

[5] اطلاعات ، 23بهمن 1357 ، صفحه 2

[6] کیهان ، 22بهمن 1357، صفحه 2

[7] صحیفه امام ، جلد 6 ، صفحه 124

[8] کیهان به نقل از رادیو لندن ، 23بهمن 1357، صفحه 2

[9] صحیفه امام، جلد 6، صفحه 127

[10] اطلاعات ، 23بهمن 1357، صفحه 2

[11] در روز 22 بهمن 1357 همزمان با پيروزي انقلاب در جريان حمله مردم به زندان‌ها و پادگان‌ها، ارتشبد نصيري كه به همراه گروه ديگري از رجال و كارگزاران رژيم پهلوي در پادگان جمشيديه زنداني بود همراه ديگر زندانيان آزاد و تلاش مي‌كرد خود را در ميان جمعيت انبوهي كه اطراف پادگان درآمد و شد و فعاليت بودند گم كرده و از دستگيري مجدد توسط انقلابيون جان سالم به در ببرد، اما به سرعت مورد شناسايي قرار گرفته و دستگير و پس از ضرب و شتم و جراحاتي كه بر او وارد شده بود در مدرسه رفاه تحويل نيروهاي انقلاب شد. رک کیهان ، 23بهمن 1357، صفحه 4

[12] کیهان ، 23 بهمن 1357، صفحه 8

[13] همان

[14] کیهان ، 22بهمن 1357، صفحه 3

[15] روزنامه اطلاعات، 23 بهمن 1357، شماره 15783، ص 1

[16]کیهان ، 23بهمن 1357، صفحه 5

[17] همان ، 22بهمن 1357 ، صفحه 2

[18] همان ، صفحه 8

[19] همان ، 23بهمن 1357 ، صفحه 2

[20] اطلاعات، 22 بهمن 1357، ، ص 8

[21] شهید محلاتی که گوینده این جملات بود می گوید:

« بعد از ظهر 21بهمن، تقریبا مرکز نظامی سقوط کرده بود ولی در بالای شهر هنوز تیراندازی بود. تصمیم گرفتیم برویم رادیو را تصرف کنیم چند نفر مسلح با خود برداشتم و در میان رگبار گلوله رفتیم و ایستگاه رادیو را به تصرف در آوردیم. و من اعلام کردم: این صدای انقلاب اسلامی ایران است، و ساعتی را با پیام امام و صحبتهای خود اداره کردم. تا جام جم به دست نیروهای انقلابی افتاد. بدین ترتیب این انقلاب پیروز شد» رک معراج شهادت، یادنامه شهید محلاتی و همراهان شهیدش، در سانحه هوایی، دفتر نمایندگی حضرت امام، صفحه 81

[22] روزنامه اطلاعات ، 23بهمن 1357، صفحه 8

[23] صحیفه نور، جلد 6، صفحه 125

[24] پس از پیروزی انقلاب اسلامی قره‌باغی در روز ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ در منزل یکی از دوستانش مخفی شد و پس از ۱۴ ماه اختفا و تغییر محل خود، در نهایت از فرودگاه مهرآباد با گذرنامه جعلی خارج شد. وی در مهر ۱۳۷۹ در پی ابتلا به بیماری سرطان، در بیمارستانی در پاریس درگذشت. رک ویکی پدیا

[25] کیهان ، 23بهمن 1357، صفحه 8

[26] همان،صفحه 2

[27] همان، صفحه 4

[28] همان

[29] همان ، صفحه 2